اندیشه تصوف در سرزمین عراق از شهر بصره به بغداد راه یافت. چهرههای شاخصی چون حسن بصری بهعنوان پایهگذار مشرب فکری تصوف محسوب میشوند. وجه نامگذاری مکتب عرفانی بغداد بهخاطر آنست که این شهر بعد از افول اعتبار علمی بصره، در قرن سوّم ه ق مرکز علمی جهان اسلام بود و در کنار علوم اسلامی مانند فقه و کلام، علم فلسفه نیز جای خود ا در مجامع علمی این شهر باز کرد و از اقصینقاط افراد زیادی برای کسب علم به این شهر مراجعه میکردند.
جریان نهضت ترجمه که از اواسط قرن دوّم ه ق آغاز شده بود منجر به معرفی آثاری از زبان فارسی، یونانی و سریانی به اعراب مسلمان گردید و آشنایی آنان را با دیگران ادیان و آئینهای مطرح سرزمینهای مجاور فراهم کرد. فلسفه یونان از جمله علومی بود که تأثیر بسزایی در حوزه فکری جهان اسلام گذاشت.
تصوّف در شهر بغداد بهاصطلاح جان گرفت و این در حالی بود که در منطقه خراسان، تصوّف شهرتی حاصل کرده بود. چهره محوری تصوف بغداد ابو محفوظ معروف بن فیروز الکرخی (م ۲۰۰ ه ق) مشهور به معروف کرخی است. تعریف او را از تصوف نخستین تعریف تاریخ صوفیه میدانند (۱) که میتواند موید بر نقش مؤثّر او در پیریزی تصوف بغداد باشد:
«و گفت: تصوّف گرفتن حقایق و گفتن به دقایق و نومید شدن از آنچه هست در دست خلایق» (۲).
وی استاد ابوالحسن سری بن المغلسی السقطی (م ۲۵۱ ه ق) مشهور به سری سقطی بود. سری سقطی دایی و از استادان جنید است. بیشترین مصاحبت جنید با اوست.
ویژگی بارز تصوف بغداد «شریعت محوری» آنست. مکتب عرفانی بغداد با نام جنید بغدادی پیوند خورده است.
مکتب صَحو
مکتب صحو که مشرب عرفانی بغداد با این عنوان شناخته میشود منتسب به جنید بغدادی است. جنید نظریهپرداز مکتب صحو است. صحو یا هشیاری موردنظر جنید «بقای اندر شهود» میباشد. با لحاظکردن تعریف و تجربه فنا برای سالک الی الله که در ادامه به تعریف و شرح آن پرداخته شده است، جنید معتقد است که سالک الزاماً و باید به مرحله بعد یعنی برونرفت از فنا و سُکر ناشی از فنا ورود کند تا آنچه از حال فنا نصیب او شده به یُمن این هشیاری مجدّد (صحو ثانی) در وجود جدّید او که مُتّصف به صفات ربّانی است مانا و ماندگار گردد.
تعالیم او منجر به تدوین علم تصوف و همچنین پایهگذار «عرفان نظری» شد. از مهمترین اقدامات جنید تطبیق تصوف با مبانی شرع اسلام و قرآن بود. مذهب وی در تصوف «اصالت عقل و سنّتگرایی» است.
در مکتب صحو اندیشه حُبّ الهی و امکان شهود حقتعالی موردتوجه جنید و صحویان قرار میگیرد؛ اما برخلاف اهل سُکر که بیشتر به «احوال» اهمیت میدادند اهل صحو به «اعمال» و آنچه از «مجاهده» نصیب بنده میشود تأکید داشتند. در مکتب صحو رعایت حدود شریعت و اصول و آداب سنّت و همچنین علمآموزی اهمیت بسزایی دارد.
- ذوالفقاری، حسن. (۱۳۸۵). معروف کرخی. نشریه دانشکده ادبیات و علومانسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان: شماره ۱۹.ص: ۱۴۲
- عطار نیشابوری، فریدالدین. (۱۹۰۵). تذکره الاولیاء (۲ جلد). محقق و مصحح: رینولد آلین نیکلسون. لیدن: مطبعه لیدن.ص: ۲۷۲
دیدگاهتان را بنویسید